Psixologiyada tez-tez işlədilən “narsist” anlayışı çox zaman yanlış başa düşülür. Cəmiyyətdə bu termin adətən özünü çox sevən, özünəvurğun və yüksək özgüvənli insan kimi qəbul edilir. Halbuki mütəxəssislər bildirirlər ki, məsələ göründüyündən xeyli dərin və mürəkkəbdir.
Məsələn, rusiyalı psixoloq Lüdmila Borzilo “Qazeta.Ru” nəşrinə müsahibəsində vurğulayıb ki, narsisizm sadəcə xarakter xüsusiyyəti deyil, dərin psixoloji disfunksiyadır. Onun sözlərinə görə, bu davranış modelinin mərkəzində “narsist travma” dayanır. Bu travma adətən uşaqlıq dövründə formalaşır və insanın bütöv, sağlam “Mən” obrazının inkişafının pozulması ilə əlaqəlidir. Klinik praktikada bu vəziyyət “Narsist Şəxsiyyət Pozuntusu” (NŞP) kimi tanınır və məhz bu daxili struktur çətinliklərini təsvir edir.
Ən çətin məqamlardan biri isə narsisti münasibətlərin ilkin mərhələsində tanımağın asan olmamasıdır. Çünki onların xarici görüntüsü ilə daxili reallığı arasında ciddi ziddiyyət mövcuddur.
Görünən özgüvənin arxasındakı boşluq
Narsistin əsas xüsusiyyəti zahiri parıltı ilə daxili kövrəklik arasındakı fərqdir. Kənardan o, özünəəmin, uğurlu, baxımlı və xarizmatik görünür. Nailiyyətlərini nümayiş etdirməkdən çəkinmir, diqqət mərkəzində olmağı sevir. Lakin bu obraz çox zaman daxildəki dəyərsizlik, qəbul edilməmə və yetərsizlik qorxusunu ört-basdır etmək üçün qurulmuş bir “maska”dır.
Münasibətlərin başlanğıc mərhələsində tez-tez “sevgi bombardmanı” adlandırılan davranış müşahidə olunur. Bu mərhələdə qarşı tərəf həddindən artıq diqqət, kompliment, hədiyyə və emosional yaxınlıq vədləri ilə əhatə edilir. Məqsəd sürətli bağlanma və ideal obraz yaratmaqdır.
Empatiya paradoksu
Narsistlərdə empatiya məsələsi də maraqlı və ziddiyyətlidir. Onlarda koqnitiv empatiya — yəni qarşı tərəfin emosiyalarını oxumaq və anlamaq bacarığı — inkişaf etmiş ola bilər. Lakin emosional və şəfqətli empatiya, yəni başqasının hisslərini səmimi şəkildə paylaşmaq və ona emosional dəstək vermək qabiliyyəti zəif və ya demək olar ki, yoxdur.
Bu isə münasibətlərdə balansın pozulmasına gətirib çıxarır. Çünki narsist üçün əsas məqsəd qarşılıqlı emosional mübadilə deyil, diqqət qazanmaq, təsir etmək və öz əhəmiyyətlilik hissini qorumaqdır.
Narsisizm kimlərdə olur?
Araşdırmalar göstərir ki, narsisizm nə yaş, nə də cinsiyyətlə məhdudlaşır. Statistik olaraq kişilərdə göstəricilər bir qədər yüksək olsa da, qadınlarda da narsisizmə rast gəlinir və o, özünəməxsus davranış formaları ilə özünü büruzə verir.
Nəticə etibarilə, narsisizm sadəcə “özünü çox sevmək” deyil. Bu, insanın daxili strukturunda yaranmış boşluğun və travmatik təcrübələrin xarici kompensasiya formasıdır. Görünən özgüvənin arxasında çox zaman kövrək və müdafiəyə ehtiyac duyan bir psixoloji dünya dayanır.