Xərçəng xəstəsi niyə ölümə qədər pul axtarmalıdır? – Cavabsız suallar
Azərbaycanda xərçəng xəstəliyi ilə mübarizə aparan insanların sayı ildən-ilə artır. Rəsmi statistika xəstəliyin miqyasını göstərir, lakin rəqəmlərin arxasında daha ağır bir sosial mənzərə dayanır: diaqnoz qoyulan xəstənin müalicəyə çıxışı, dərman təminatı və ailənin bu müalicəni maliyyələşdirmək imkanları.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına görə, 2023-cü ildə Azərbaycanda 69 435 onkoloji xəstə qeydiyyatda olub. Onların 25 840-ı kişi, 43 595-i qadın olub. 2024-cü ildə xəstələrin ümumi sayı 73 875 nəfərə yüksəlib. 2025-ci ildə isə bu rəqəm 74 004 nəfərə çatıb. Həmin il qeydiyyatda olan xəstələrin 28 026-sı kişi, 45 978-i qadın olub.
Daha diqqətçəkən rəqəm isə ilk dəfə diaqnoz qoyulan xəstələrin sayıdır. 2025-ci ildə 15 144 nəfərdə ilk dəfə xərçəng xəstəliyi aşkarlanıb. Bu, orta hesabla hər gün 41 nəfərin xərçəng diaqnozu alması deməkdir. Onların 8 357-si qadın, 6 787-si kişi olub.
Beləliklə, söhbət artıq ayrı-ayrı insanların faciəsindən deyil, geniş sosial təbəqəni əhatə edən sistemli problemdən gedir.
Xərçəng xəstəliyinin müalicəsində ən ciddi məsələlərdən biri isə maliyyə əlçatanlığıdır. Xəstəliyin müalicəsinin baha olması tez-tez əsas arqument kimi səsləndirilir. Lakin burada fundamental sual ortaya çıxır: əgər vətəndaşın öz maddi imkanları həyatını xilas etməyə yetmirsə, sosial dövlət mexanizmi məhz belə hallarda işə düşməli deyilmi?
Azərbaycan qanunvericiliyində onkoloji xəstələrin dərman vasitələri ilə təmin olunması üçün hüquqi baza mövcuddur. Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə “Onkoloji xəstələrin dərman vasitələri ilə təminatı Qaydası” təsdiq edilib. Həmin qaydalara əsasən, onkoloji xəstələrin resept əsasında pulsuz aldıqları dərman vasitələrinin, o cümlədən narkotik və qeyri-narkotik ağrıkəsici preparatların dəyəri dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına ödənilir.
Nazirlər Kabinetinin əvvəlki qərarlarında isə onkoloji xəstələrin müalicəsi üçün nəzərdə tutulan çoxsaylı dərman preparatlarının siyahısı da təsdiqlənib. Sonrakı illərdə bu siyahıların genişləndirilməsi ilə bağlı qərarlar qəbul edilib.
Lakin hüquqi təminatın mövcudluğu ilə həmin təminatın xəstənin real həyatında əlçatan olması eyni məsələ deyil.
Məhz araşdırmanın əsas sualı da burada yaranır: dövlət hesabına nəzərdə tutulan dərmanların nə qədəri faktiki olaraq xəstələrə çatır?
Hansı preparatdan nə qədər alınır? Hansı xəstəxanaya nə qədər göndərilir? Dərmanların real alış qiyməti nə qədərdir? Dövlət büdcəsindən bu istiqamətə ayrılan vəsait hansı şirkətlərdən dərman alınmasına yönəldilir? Xəstə hansı səbəbdən dövlət təminatında olan dərmanı əldə edə bilmədikdə onu öz hesabına almağa məcbur olur?
Bu sualların hər birinin cavabı ictimaiyyət üçün açıq və şəffaf olmalıdır.
Çünki burada söhbət adi kommersiya məhsulundan deyil, insan həyatından gedir.
Digər tərəfdən, cəmiyyətdə “xərçəng xəstələrinin müalicəsi icbari tibbi sığorta ilə tamamilə pulsuzdur” kimi yanlış təsəvvür də formalaşıb. Halbuki diaqnostika ilə müalicəni bir-birindən ayırmaq lazımdır.
İcbari tibbi sığorta çərçivəsində bir sıra onkoloji müayinələr, o cümlədən müəyyən skrininq və diaqnostik xidmətlər dövlət tibb müəssisələrində göstərilir. Lakin bu, xərçəng diaqnozu qoyulduqdan sonra bütün müalicə xərclərinin avtomatik olaraq sığorta hesabına qarşılandığı anlamına gəlmir.
Xəstənin əsas maliyyə yükü də çox vaxt məhz bundan sonra başlayır. Kimyaterapiya, şüa terapiyası, müxtəlif dərman preparatları, hədəfli müalicə və immunoterapiya kimi müalicə üsullarının hamısının eyni mexanizmlə və bütün xəstələr üçün tam maliyyələşdirildiyini söyləmək mümkün deyil.
Nəticədə ağır xəstəliyin yükü ailənin üzərinə keçir.
Bu gün sosial şəbəkələrdə xərçəng xəstələrinin müalicəsi üçün ianə kampaniyalarının geniş yayılması da təsadüfi deyil. Bir ailə dərman almaq üçün borca girir, digəri əmlakını satır, başqa bir ailə isə müalicəni davam etdirmək üçün ictimaiyyətə müraciət edir. Maddi imkanları olmayan xəstələr üçün isə vəziyyət daha ağırdır: onlar bəzən müalicəni gecikdirməli, hətta yarımçıq dayandırmalı olurlar.
Bu mənzərə xərçəngin gec aşkarlanması problemini də daha mürəkkəb edir.
Mütəxəssislərin açıqlamalarına görə, Azərbaycanda xərçəng xəstələrinin əhəmiyyətli hissəsi xəstəliyin artıq irəliləmiş mərhələsində həkimə müraciət edir. Bunun səbəbləri arasında ilkin simptomların nəzərə alınmaması, skrininqdən yayınma, diaqnoz qorxusu, regionlarda ixtisaslaşmış tibbi xidmətlərə çıxışın məhdudluğu və iqtisadi çətinliklər göstərilir.
Qadınlar arasında vəziyyət xüsusilə diqqət çəkir. 2025-ci ildə Azərbaycanda qeydiyyatda olan onkoloji xəstələrin təxminən 62 faizi qadın olub. Süd vəzi xərçəngi qadınlarda ən çox rast gəlinən onkoloji xəstəliklər sırasında yer alır. Uşaqlıq boynu, uşaqlığın cismi və yumurtalıq xərçəngləri də qadın sağlamlığı üçün ciddi təhlükə olaraq qalır.
Burada başqa bir sosial problem də üzə çıxır: xərçəngdən ölən adi vətəndaşların faciəsi çox vaxt ictimai gündəmə çevrilmir. Zorakılıq, qəza və cinayət nəticəsində baş verən qadın ölümləri mediada geniş işıqlandırıldığı halda, uzun müddət xəstəliklə mübarizə apararaq həyatını itirən qadınların taleyi əksər hallarda yalnız ailə daxilində qalır.
Xərçənglə bağlı problemin nə qədər ağır nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini 2026-cı ildə Milli Onkologiya Mərkəzində baş verən faciəli hadisə də göstərdi.
Aprelin 30-da Milli Onkologiya Mərkəzinin Radiologiya şöbəsində onkoloji xəstənin partlayıcı qurğu partlatması nəticəsində həmin şəxsin öldüyü, şüa müalicəsi sahəsində çalışan həkim Asif Nəsirovun isə ağır yaralandığı barədə məlumat yayıldı. Hadisə ilə bağlı cinayət işi başlanıb.
Bu hadisəyə hər hansı şəkildə haqq qazandırmaq mümkün deyil. Lakin belə faciələr yalnız hüquqi müstəvidə deyil, sosial və institusional baxımdan da araşdırılmalıdır.
Çarəsiz vəziyyətə düşmüş ağır xəstənin özünə və həkimə qarşı belə bir addım atması səhiyyə sistemində xəstələrin şikayətlərinin, müalicə prosesinin, psixoloji vəziyyətinin və maliyyə problemlərinin daha əvvəl müəyyənləşdirilməsi mexanizmlərinin olub-olmaması barədə ciddi suallar yaradır.
Burada xüsusilə diqqət çəkən məqam isə xəstə ilə tibb sistemi arasındakı etimad məsələsidir.
Əgər vətəndaş dövlət hesabına verilməli olan dərmanı tapa bilmədiyini düşünürsə, müalicənin maliyyə yükünü daşıya bilmirsə və problemini həll etmək üçün hara müraciət edəcəyini bilmirsə, bu artıq təkcə tibbi məsələ deyil.
Bu, səhiyyədə idarəetmə problemidir.
Daha bir mühüm məsələ isə korrupsiya riskləridir. Dərman təminatında konkret korrupsiya faktı yalnız hüquq-mühafizə və audit araşdırmaları ilə sübuta yetirilə bilər. Buna görə hər hansı konkret qurumu və ya şəxsi sübutsuz ittiham etmək doğru deyil.
Lakin yüksək maliyyə dövriyyəsinin olduğu və həyati əhəmiyyətli dərmanların satın alındığı sahədə şəffaflıq maksimum səviyyədə olmalıdır.
Dövlət büdcəsindən onkoloji dərmanlara nə qədər vəsait ayrılır? Bu vəsait hesabına hansı preparatlar alınır? Hansı şirkətlər qalib olur? Dərmanların alış qiyməti neçə manatdır? Eyni preparatın qiyməti illər üzrə niyə dəyişir? Alınan preparatların nə qədəri xəstələrə təqdim edilir? Anbarlarda nə qədər dərman qalır? Çatışmazlıq yarananda bunun səbəbi nə olur?
Bu məlumatlar elektron sistemdə açıq şəkildə yayımlansa, həm xəstələrin hüquqları daha yaxşı qorunar, həm də korrupsiya riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azalar.
Əslində, məsələ çox sadədir: dövlət xəstəyə “sənə dərman verilir” deməklə kifayətlənməməlidir. Xəstə həmin dərmanı real olaraq əldə edə bilməlidir.
Çünki dövlət proqramının uğuru sənəddə yazılan dərmanların sayı ilə deyil, xəstənin əlində olan dərmanın sayı ilə ölçülür.
Azərbaycanın səhiyyə sistemində onkoloji xəstələrlə bağlı daha vahid və şəffaf mexanizmə ehtiyac var. Diaqnostikadan müalicəyə, dərman təminatından palliativ yardıma qədər bütün mərhələlər xəstənin qarşısında parçalanmış sistem kimi deyil, vahid xidmət zənciri kimi qurulmalıdır.
Xərçəng xəstəsi onsuz da həyat uğrunda mübarizə aparır.
Onun qarşısına ikinci bir mübarizə – dərman və müalicə üçün pul tapmaq mübarizəsi – qoyulmamalıdır.
Çünki sosial dövlətin ən mühüm vəzifələrindən biri məhz vətəndaşın öz imkanları ilə qarşılamasının mümkün olmadığı həyati xərclərdə onun yanında olmaqdır.
Xərçəng səssiz epidemiya ola bilər. Amma bu xəstəliyin yaratdığı sosial faciə səssiz qalmamalıdır.
Məqalədə Könül Alının araşdırmasından istifadə edilib.
