Artıq bədən çəkisi birbaşa damar demensiyasının inkişafına səbəb ola bilər və bu prosesdə əsas rol yüksək arterial təzyiq oynayır. Bu nəticəyə yüz minlərlə insanın genetik və tibbi məlumatlarını təhlil edən tədqiqatçılar gəliblər. İş The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism (JCEM) jurnalında dərc olunub.
Artıq çəkinin kognitiv funksiyalara təsiri uzun illər mübahisəli mövzu olub. Müşahidə tədqiqatları tez-tez ziddiyyətli nəticələr verirdi: bəziləri orta yaşda artıq çəkisi olanlarda demensiya riskinin artdığını göstərirdisə, digərləri yaşlılarda yüksək bədən kütləsinin mümkün “müdafiəedici təsir” göstərdiyini qeyd edirdi. Yeni işin müəllifləri bildirirlər ki, bu paradoks əks səbəbliliklə bağlıdır: demensiyanın ilkin mərhələlərində insanlar tez-tez çəki itirirlər və bu statistikanı qərəzli göstərə bilər.
Səbəb-nəticəni ayırmaq üçün alimlər Mendel təsadüfləşdirilməsi metodunu tətbiq ediblər. Bu metod insanı daha yüksək və ya aşağı bədən kütləsi indeksinə meylli edən genetik variantlardan istifadə edir və yalnız səbəbkar rolu qiymətləndirməyə imkan verir, sadəcə korrelyasiyanı deyil.
Tədqiqat 120 mindən çox Danimarka iştirakçısı və təxminən 380 min Britaniya Biobankı iştirakçısının məlumatlarına əsaslanıb. Adi analizdə U-şəkilli asılılıq yenidən müşahidə olunub: demensiya riski həm az çəkili, həm də piylənmiş insanlarda yüksək olub. Lakin genetik yanaşma tamamilə fərqli nəticə göstərib: genetik olaraq yüksək bədən kütləsi indeksi artdıqca damar demensiyası riski də artıb, artıq çəkidə heç bir “müdafiəedici” effekt müşahidə olunmayıb.
Müəlliflərin hesablamalarına görə, genetik olaraq proqnozlaşdırılan BMI-in bir standart vahid artması damar demensiyası ehtimalını təxminən 60% artırır. Əlavə analiz göstərib ki, bu təsirin əsas mexanizmi arterial təzyiq ilə bağlıdır. Sistolik və diastolik təzyiq artıq çəkinin demensiya riskinə təsirinin böyük hissəsini izah edir, halbuki xolesterol səviyyəsi, qan şəkəri və iltihab markerləri əhəmiyyətli rol oynamır.
Damar demensiyası beynin qan dövranının xroniki pozulması nəticəsində, tez-tez mikroinsultlar fonunda inkişaf edir. Yüksək təzyiq damarları zədələyir, neyronları oksigen və qida maddələrindən məhrum edir. Yeni tədqiqat göstərir ki, piylənmə bu zənciri məhz təzyiq artımı vasitəsilə işə salır.
Müəlliflər vurğulayıblar ki, nəticələr praktiki əhəmiyyətə malikdir. Bədən çəkisi və arterial təzyiqin nəzarəti yalnız ümumi sağlamlıq faktorları deyil, həm də demensiyanın qarşısının alınmasında effektiv, lakin hələ də kifayət qədər qiymətləndirilməmiş alətlərdir. Çünki artıq yaranmış xəstəliyin effektiv müalicəsi demək olar ki, yoxdur, erkən profilaktika isə həyati əhəmiyyət daşıya bilər.