Bu gün Azərbaycan memarlıq tarixinin böyük simalarından biri — Zivər bəy Əhmədbəyovin 153 yaşı tamam olur. Adını daşıyan küçədən hər keçəndə adam hiss edir ki, bu şəhər bir vaxtlar daşla yox, zövqlə, düşüncə ilə, ruhla tikilib. O küçədəki binalar sadəcə memarlıq nümunəsi deyil — bir insanın dünyagörüşünün daşlaşmış halıdır.

İnternetdə onun haqqında məlumat axtarırsan — qarşına klassik tərcümeyi-hal çıxır. Doğulduğu il, oxuduğu institut, tikdiyi binalar, yaratdığı cəmiyyətlər… Hər şey səliqəli və quru görünür. Elə bil bir neçə abzaslıq adi bir həyat hekayəsidir. Amma diqqətlə baxanda anlayırsan ki, o cümlələrin hərəsinin içində bir ömür yatır. Bir böyük zəhmət, bir böyük qələbə, bir böyük sevinc və bir böyük ağrı.

1873-cü ildə Şamaxıda doğulan bu adam təkcə bina tikmirdi. O, bir xalqın estetik yaddaşını qururdu. Peterburqda təhsil alıb geri dönmək, öz biliyini bu torpağın ruhuna uyğun memarlığa çevirmək hər adamın işi deyildi. Şamaxı Cümə məscidindən Təzə Pirə, Əmircandakı möhtəşəm məsciddən Bakının yaşayış binalarına qədər onun əl izi bu gün də yaşayır. O tikililərdə həm Şərqin zərifliyi, həm Avropanın dəqiqliyi, həm də Bakı ruhu var.

Təzə Pir məscidi, Şamaxı Cümə məscidi və Murtuza Muxtarov məscidi kimi memarlıq incilərinə baxanda adam anlayır ki, bəzi insanlar daşdan da duyğu yarada bilir.

O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakının baş memarı oldu. Mədəniyyət abidələrinin qorunması üçün cəmiyyətlər yaratdı. Bir xalqın keçmişini gələcəyə daşımaq istəyirdi. Çünki yaxşı anlayırdı: yaddaşını itirən şəhər, ruhunu da itirir.

Və sonra o son cümlə gəlir.

“1925-ci ildə Bakıda intihar edir.”

İnsanı sarsıdan da budur. Bir şəhərə bu qədər gözəllik bəxş edən adamın içində necə bir qaranlıq vardı ki, sonda özü ilə tək qala bilmədi? Hansı ağrılar onu o nöqtəyə gətirdi? Bunu heç bir ensiklopediya yazmır. Tarix çox vaxt insanların yaratdıqlarını qeyd edir, yaşadıqları ağrıları isə susaraq keçir.

Amma bəzən bir insanı anlamaq üçün tikdiyi binalara baxmaq kifayətdir. Çünki bəzi memarlar daşların arasına öz talelərini də hörürlər.

Ruhu şad olsun, Zivər bəy. Şəhər hələ də sizi danışır.

Bu gün sosial şəbəkələrdə bir-birinə yapışaraq tikilən binalar geniş müzakirə mövzusu olub. Pəncərənin önü ilə digər tikili arasında 1 qarış da olsun yer saxlanmayıb.
Nərimanov rayonunda, F.X.Xoyski küçəsi 112 ünvanında bir-birinin pəncərəsinə “yapışdırılmış” binalar sadəcə estetik problem deyil — bu, açıq şəkildə şəhərsalma prinsiplərinin, təhlükəsizlik normalarının və ictimai marağın pozulmasıdır.
Şəhərsalma qaydaları boşuna yazılmır. Binalar arasındakı məsafə günəş işığının düşməsi, havalandırma, məxfilik və ən əsası yanğın təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. İki tikilinin bu qədər yaxın yerləşdirilməsi o deməkdir ki, fövqəladə vəziyyət zamanı məsələn, yanğın baş verdikdə — alovun bir binadan digərinə keçməsi saniyələr məsələsinə çevrilə bilər. Bu isə artıq sadəcə memarlıq səhvi deyil, insan həyatı üçün real riskdir.
Fövqəladə Hallar Nazirliyi məsuliyyəti üzərindən atmağa çalışaraq bildirir ki, bu tikililər onların yaranmasından əvvəl 2004–2005-ci illərdə inşa olunub və istismara qəbul aktı da rəsmiləşdirilməyib. Bu izah formal olaraq doğru olsa belə, mahiyyət etibarilə yetərli deyil. Çünki problem bu gün də mövcuddur və həmin binalarda insanlar yaşayır.
Əgər bir tikili təhlükəsizlik baxımından risklidirsə, onun nə vaxt tikilməsi ikinci dərəcəli məsələdir. Burada əsas sual budur: niyə bu illər ərzində heç bir qurum məsələni ciddi şəkildə araşdırmayıb? Niyə şəhər icra hakimiyyəti, nəzarət orqanları və digər aidiyyəti strukturlar bu açıq-aşkar qanunsuzluğa reaksiya verməyib?
Şəhərsalma yalnız yeni layihələr üçün deyil, mövcud problemlərin aradan qaldırılması üçün də işləməlidir. Əks halda, qanunlar kağız üzərində qalır, şəhər isə plansız tikinti labirintinə çevrilir. Bu cür hallar isə vətəndaşların dövlətə olan etimadını zədələyir.
Bu məsələ bir daha göstərir ki, məsuliyyət “bizdən əvvəl olub” arqumenti ilə ötürülə bilməz. Əgər ortada təhlükə varsa, onu aradan qaldırmaq bu günün vəzifəsidir. Şəhərsalmaya nəzarət edən qurumları, icra hakimiyyətləri və xüsusilə də Fövqəladə Hallar Nazirliyi bu kimi hallara göz yummamalı, əksinə, dərhal tədbir görməlidir.
Çünki söhbət sadəcə binalardan yox, insanların həyatından gedir.