Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin yaydığı son açıqlama regionda vəziyyətin həssas və riskli mərhələyə keçdiyini göstərir. Rəsmi bəyanatda İranda təhlükəsizlik vəziyyətinin gərginləşdiyi nəzərə alınaraq Azərbaycan vətəndaşlarına bu ölkəyə səfər etməmək tövsiyə olunur, hazırda İran ərazisində olan vətəndaşlara isə yerləşdikləri bölgədən asılı olaraq İranı Azərbaycan və ya Türkiyə istiqamətində tərk etmək çağırışı edilir. Bu cür xəbərdarlıq sıradan konsulluq məlumatı deyil, bölgədə hərbi-siyasi risklərin real xarakter aldığını göstərən ciddi siqnaldır.
Son günlər İran ətrafında artan hərbi ritorika, qarşılıqlı təhdidlər və mümkün zərbələrlə bağlı yayılan məlumatlar regionda təhlükəsizlik mühitinin sürətlə dəyişdiyini nümayiş etdirir. Hadisələrin nəzarətdən çıxması ehtimalı yalnız İranın daxili sabitliyinə deyil, bütövlükdə Yaxın Şərqə və Cənubi Qafqaza təsir göstərə bilər. Belə şəraitdə hava məkanının bağlanması, sərhəd keçidlərinin məhdudlaşdırılması, daxili təhlükəsizlik tədbirlərinin sərtləşdirilməsi və mülki infrastrukturun risk altına düşməsi ehtimalı artır. Bu baxımdan vətəndaşların vaxtında və təhlükəsiz şəkildə ölkəni tərk etməsi həyati əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan indiyədək regionda balanslı və praqmatik mövqe nümayiş etdirib. Rəsmi Bakı dəfələrlə bəyan edib ki, ölkə ərazisindən üçüncü dövlətlərə qarşı hərbi məqsədlərlə istifadə olunmasına imkan verilməyəcək. Bu yanaşma həm beynəlxalq hüquq prinsiplərinə, həm də milli təhlükəsizlik maraqlarına əsaslanır. XİN-in son çağırışı da göstərir ki, Azərbaycan prosesi diqqətlə izləyir və mümkün ssenarilərə qarşı preventiv addımlar atır. Dövlət üçün prioritet vətəndaş təhlükəsizliyi və regional sabitliyin qorunmasıdır.
Mövcud vəziyyətin inkişafı ilə bağlı bir neçə mümkün ssenari var. Əgər tərəflər məhdud və qısamüddətli hərbi əməliyyatlarla kifayətlənsələr, gərginlik müəyyən müddətdən sonra diplomatik kanallarla tənzimlənə bilər. Bu halda enerji bazarlarında və siyasi münasibətlərdə müvəqqəti dalğalanmalar müşahidə olunsa da, genişmiqyaslı böhranın qarşısı alınar. Lakin hərbi qarşıdurmanın uzanması region üçün daha ağır nəticələr doğura bilər. Qaçqın axını, logistika marşrutlarının pozulması, enerji qiymətlərinin artması və qonşu ölkələrdə təhlükəsizlik risklərinin yüksəlməsi real təhlükə olaraq qalır.
Daha mürəkkəb ssenari isə İran daxilində siyasi transformasiya və ya daxili qarışıqlıq ehtimalıdır. Belə bir vəziyyət keçid dövründə qeyri-sabitlik yarada və sərhəd bölgələrinə birbaşa təsir göstərə bilər. İranın coğrafi mövqeyi və regional təsir imkanları nəzərə alındıqda, burada baş verən hər hansı uzunmüddətli qeyri-sabitlik geniş geosiyasi nəticələrə səbəb ola bilər.
XİN-in açıqlamasında vətəndaşlara İranı həm Azərbaycan, həm də Türkiyə istiqamətində tərk etmək tövsiyəsinin yer alması alternativ təhlükəsiz marşrutların əvvəlcədən planlaşdırıldığını göstərir. Böhran vəziyyətlərində çoxvariantlı çıxış yollarının mövcudluğu strateji baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır və dövlətin hazırlıq səviyyəsini əks etdirir.
Aydındır ki, hərbi qarşıdurmaların ən ağır yükünü mülki əhali daşıyır. İnfrastrukturun dağıdılması, ərzaq və dərman çatışmazlığı, kommunikasiya problemləri və psixoloji gərginlik uzunmüddətli sosial nəticələr doğurur. Azərbaycan üçün isə əsas məsələ sərhəd təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, iqtisadi və ticarət əlaqələrinin qorunması, regional sabitliyin saxlanılması və mümkün humanitar risklərin minimuma endirilməsidir.
Hazırkı mərhələdə əsas sual prosesin diplomatik yollarla sabitləşdirilib-sabitləşdirilməyəcəyidir. Gərginliyin genişmiqyaslı hərbi eskalasiyaya çevrilməsi region üçün arzuolunan deyil. Buna görə də beynəlxalq aktorların məsuliyyətli davranışı və dialoq kanallarının açıq saxlanılması həlledici əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan isə mövcud şəraitdə öz milli maraqlarını qorumaqla yanaşı, regional sabitliyin saxlanmasına xidmət edən mövqeyini davam etdirir. Gərginliyin nə qədər tez səngiməsi regionun gələcəyi üçün bir o qədər önəmlidir.